Hazırda bombalar altında qalan Yaxın Şərqdə heç özü də ora necə gedib düşdüyünü bilməyən xeyli sayda qadınlar var.
Lent.az-ın əməkdaşı bu yazıda onlardan bəhs edəcək.
Radikal terror təşkilatlarına qoşulan kişilərin arxasınca Yaxın Şərqə gedən qadınların taleyi son onilliklərin ən faciəli humanitar problemlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə İraq və Şam İslam Dövlətinin (İŞİD) dövründə minlərlə qadın ya könüllü şəkildə, ya da aldanaraq həyat yoldaşlarının ardınca münaqişə bölgələrinə gedib və nəticədə uzun illər davam edən zorakılıq, istismar və qeyri-insani həyat şəraitinə məruz qalıb.
2013–2019-cu illər arasında İŞİD-in Suriya və İraqda gücləndiyi dövrdə müxtəlif beynəlxalq təşkilatların, o cümlədən United Nations və International Organization for Migration məlumatlarına görə, dünya üzrə 40 mindən çox xarici vətəndaş bu ərazilərə gedib. Onların arasında minlərlə qadın və uşaq olub. Qadınların bir qismi ideoloji təsir altına düşərək, digərləri isə ailə təzyiqi və ya yanlış vədlərlə bu yola sürüklənib.
Azərbaycanla bağlı rəqəmlər
Rəsmi qurumların müxtəlif dövrlərdə açıqladığı məlumatlara əsasən dəyişsə də, ümumilikdə 300-ə yaxın vətəndaşın bu regionlara getdiyi, onların arasında qadın və uşaqların da olduğu bildirilir. Bu qadınların əksəriyyəti həyat yoldaşlarının təsiri ilə bölgəyə gedib və geri dönüş imkanları uzun müddət məhdud olub.
Bu qadınların həyat hekayələri olduqca dramatikdir. İŞİD nəzarətində olan ərazilərdə qadınlar sərt qaydalar altında yaşayırdı. Onların hərəkət azadlığı məhdudlaşdırılır, təhsil və sosial fəaliyyətlər qadağan edilir, gündəlik həyat ciddi dini və ideoloji nəzarət altında olurdu. Ən ağır hallardan biri isə həyat yoldaşlarının ölməsindən sonra yaşanırdı. İŞİD qaydalarına görə dul qalan qadınlar tez bir zamanda yenidən “nikaha” məcbur edilirdi. Bu nikahlar çox vaxt qadının razılığı olmadan həyata keçirilirdi.
Bəzi beynəlxalq insan hüquqları hesabatlarında qeyd olunur ki, qadınlar ard-arda bir neçə kişi ilə evləndirilib. Bu proses faktiki olaraq qadınların “paylanması” kimi qiymətləndirilir və insan alveri ilə müqayisə olunur. Human Rights Watch və Amnesty International kimi qurumlar bu halları açıq şəkildə insan hüquqlarının kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirib.
Bu nikahlardan doğulan uşaqlar isə daha ağır taleyə məruz qalır. Onların əksəriyyəti sənədsiz, vətəndaşlıq statusu olmadan doğulur. Müharibə şəraitində böyüyən bu uşaqlar nə normal təhsil ala bilir, nə də təhlükəsiz mühitdə inkişaf edir. Bir çox hallarda onların ataları ya döyüşlərdə ölüb, ya da kimliyi məlum deyil. Bu isə uşaqların gələcəyini qaraldır, hüquqi və sosial problemlərlə üzləşməsinə səbəb olur.
Suriya və İraqda yerləşən düşərgələrdə yaşayan qadın və uşaqların vəziyyəti də ağır olaraq qalır. Xüsusilə Əl-Hol və Roj kimi düşərgələrdə minlərlə qadın və uşaq illərlə qeyri-müəyyən şəraitdə yaşayır. Beynəlxalq təşkilatlar bu düşərgələri “radikallaşma riskinin davam etdiyi mühit” kimi xarakterizə edir. Çünki burada yaşayan uşaqlar travma, zorakılıq və ideoloji təsir altında böyüyür.
Azərbaycan son illərdə bu qadınların və uşaqların geri qaytarılması üçün müəyyən addımlar atıb. Dövlət qurumları tərəfindən həyata keçirilən repatriasiya proqramları çərçivəsində bir neçə mərhələdə qadın və uşaqlar ölkəyə gətirilib və reabilitasiya prosesinə cəlb olunub. Lakin bu proses həm hüquqi, həm də psixoloji baxımdan mürəkkəbdir.
Ümumilikdə dünya üzrə minlərlə qadın bu cür taleyin qurbanı olub. Onların bir qismi aldadılıb, bir qismi isə seçim etdiyini düşünərək, amma nəticədə geri dönüşü olmayan bir yola daxil olub. Bu qadınların hekayələri müasir dövrdə radikalizmin necə dağıdıcı təsirə malik olduğunu açıq şəkildə göstərir.
Bu problem yalnız təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də humanitar və sosial bir böhrandır. Qadınların və uşaqların reabilitasiyası, cəmiyyətə inteqrasiyası və gələcək həyatlarının qurulması üçün uzunmüddətli və sistemli yanaşma tələb olunur.
İŞİD-in nəzarətində olan ərazilərdə qadınların həyatı sadəcə çətin deyil, çox vaxt insan ləyaqətinin tam şəkildə tapdalandığı, çıxış yolu görünməyən bir reallıqdır. Bu qadınların bir çoxu həyat yoldaşlarının ardınca gedərkən nə ilə qarşılaşacaqlarını bilmirdi. Onlara “dini həyat”, “ailə qurmaq”, “yeni başlanğıc” vəd edilirdi. Amma çatdıqları yer qapalı, sərt və qəddar bir sistem idi.
İŞİD qaydalarına görə qadın sadəcə “ailə üzvü” yox, faktiki olaraq idarə olunan bir varlıq sayılırdı. Onların gündəlik həyatı tam nəzarət altında idi: evdən çıxmaq, danışmaq, geyim, hətta davranış qaydaları belə sərt şəkildə müəyyən olunurdu. Qadının öz iradəsi demək olar ki, yox idi.
Ən dramatik və sarsıdıcı məqam isə həyat yoldaşlarının ölümü ilə başlayırdı. Müharibə şəraitində bu çox tez-tez baş verirdi. Əri öldürülən qadın yas tutmağa belə imkan tapmadan qısa müddət ərzində yenidən “nikaha” məcbur edilirdi. Bu nikahların çoxu qadının razılığı olmadan baş verirdi. Onun kimlə evlənəcəyi, harada yaşayacağı başqaları tərəfindən qərarlaşdırılırdı.
Qeyd etdiyimiz ki, bir çox hallarda qadınlar bir neçə dəfə ardıcıl şəkildə müxtəlif kişilərlə evləndirilib. Bu vəziyyət onların psixoloji vəziyyətini tamamilə sarsıdır, bəzilərini dərin depressiyaya, ümidsizliyə sürükləyirdi. Onların yaşadığı qorxu təkcə fiziki deyil, həm də mənəvi idi. Daim müharibə səsləri, bombardman, ölüm xəbərləri ilə yaşayan bu qadınlar bir tərəfdən təhlükə, digər tərəfdən isə məcburi həyatın ağırlığı ilə üz-üzə qalırdı. Qaçmaq isə demək olar ki, mümkün deyildi. Qaçmağa cəhd edənlər ağır cəzalarla üzləşirdi.
Bu qadınların bir hissəsi sonradan geri qaytarılsa da, onların həyatında iz qoyan bu travmalar uzun illər silinmir. Onlar cəmiyyətə qayıtdıqda belə, damğalanırlar.
Bizi Telegram-da izləyin
t.me/lent_az
Bizi Instagram-da izləyin
Bizi TikTok-da izləyin
Bizi Facebook-da izləyin
Bizi X-da izləyin
