"Azərbaycanda efirə çıxmaq üçün gərək pul verəsən" - Ərdəbilli sənətçi ilə MÜSAHİBƏ

Əslən Ərdəbil şəhərindən olan müğənni, rəssam, heykəltəraş Vədud Müəzzinin APA-ya müsahibəsi

- Vədud bəy, müsahibəmiz elə vaxta təsadüf edir ki, doğulub böyüdüyünüz torpaqlarda müharibə gedir. Orda vəziyyət necədir, gedişatı necə dəyərləndirirsiniz?

- Əvvəla onu deyim ki, mən siyasətçi deyiləm, siyasətçi olmadığım üçün də heç vaxt siyasətlə bağlı fikir bildirmərəm. Amma özümün şəxsi düşüncəm ola bilər.

- Mənə də elə şəxsi düşüncəniz lazımdır.

- Əlbəttə ki, hər kəs öz vətənini sevir. Düzdür, bura da bizim ikinci vətənimizdir. Hamı istəyir ki, vətənində sülh, azadlıq, firavanlıq olsun. Bu hər bir vətəndaşın arzusudur. Ancaq mən siyasətə heç vaxt qarışmamışam, qarışmaq da istəmirəm, yəni öz dünyamı siyasətlə kirlətmək istəmirəm. Mənə görə, sənət dünyası hər şeydən zirvədədir. Sənətçi siyasətə qarışmamalı, öz sənətini qorumalıdır, sözünü də sənəti ilə deməlidir.

Babam azanı muğam üstündə oxuyan ilk müəzzindir

- Ömür boyu bu prinsiplə getmisiniz?

- Bu çox çətindir, istər-istəməz insanı ora-bura çəkirlər, lakin həmişə bu yolu qorumaq istəmişəm.

- Bu yolun zərərləri də çoxdur.

- Təbii ki, məhrumiyyətlər yaşayırsan, çox şeydən faydalana bilərsən, faydalana bilmirsən. Çox yerə çata bilərsən, yaşıl işıqlar var, amma onlara da göz yummalısan. Ancaq əvvəldən də mənim maddiyyatda elə gözüm olmayıb, heç vaxt marağım olmayıb ki, pullu adam olum. Düzdür, sənətçiyə qazanc da lazımdır ki, ona-buna möhtac qalmasın, ailəsindən şərməndə olmasın, özünü keçindirə, uşaqlarına təhsil verə bilsin. Məncə o miqdar bəs edər, bir az da gəzməyin-görməyin üçün, qalanı məncə artıqdır. Nə qazansan, bu dünyada qoyub gedəcəksən.

- Bir arşın kəfən...

- (Gülür) o da qismət olsa.

- Görünür, dünya malını əlinin tərsi ilə itələmək xüsusiyyəti sizə bir az da nəsil-nəcabətinizdən, ruhani ata-babaınızdan keçib.

- Mən bu xüsusiyyəti təkcə dinlə əlaqələndirmək istəməzdim. Ancaq mənim atam, əmilərim, babam da o cür idilər. Atama da çoxlu təkliflər gəlib, amma qəbul etməyib.

- Vədud bəy, oxucuların məlumatının olması üçün bu yerdə arayış vermək lazımdır. Siz rəssam, heykəltəraş musiqiçi kimi bir tərəfə, həm də Ərdəbilin məşhur ruhani nəslində doğulmusunuz. Sizin babanız Şeyx Kərim Müəzzinzadə İran radiosunun ilk müəzzini olub, atanız Səlim Müəzzinzadə, əmiləriniz İranda məddah kimi çox tanınıblar. Atanızın verdiyi azan indi təkcə İranda yox, Azərbaycanda da səsləndirilir.

- Bizim babamız Şeyx Kərim Müəzzingil neçə qardaş olublar və burada yaşayıblar. Soyadları da Fərəczadə imiş. Sonradan mənim babam gedib Ərdəbildə məskunlaşıb.

- Ulu babalarınız burdan gediblər?

- Burdan gediblər demək olmaz, həm oralı, həm də buralı imişlər. Babam çox gözəl səsə malik imiş. O, özünün azanı ilə məşhurlaşır və Müəzzin soyadı ilə tanınmağa başlayır. Bizə indi də Ərdəbildə Müəzzinzadə-Ərdəbili deyirlər. Şeyx Kərim rəhmətə gedəndən sonra onun övladları - Rəhim, Nəim, Mahmud, Davud, Səlim Müəzzingilə Müəzzinzadə deyiblər və onlar da bu adla tanınıblar. Amma sənədlərdə soyadımız Müəzzin gedir.

Sizin dediyiniz kimi İran radiosunun ilk azanını babam verib. Və o azan ki, ruhul-ərvaf şöbəsində oxunub, onun ilk ifaçısı Şeyx Kərim olub. O zamana kimi çoxlu azanlar ərəb ləhnində olub, amma onun oxuduğu bizim muğamların üstündə olub. İranda Bayatı-Qacarın Ruhul-ərvah şöbəsinə burda Zəminxarə deyirlər. Yəni babam azanı ərəb boğazı ilə yox, muğamlar üstündə oxuyan ilk müəzzindir. İndi həmən azan UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib.

- Sizin nəsliniz türk kökənlidir, düzdürmü?

- Bəli, türk kökənlidir.

- Onda bu azanı türk azanı kimi də qiymətləndirmək olar?

- Demək olar. Amma mən musiqiçi olduğuma görə, musiqi tərəfindən baxıram. Şeyx Kərim rəhmətə gedəndən sonra mənim böyük əmim Şeyx Rəhim onun yerini tutur. Onun da azanı məşhurdur. Mənim atam Səlim də o azanı oxuyub, mən özüm də o azanı oxumuşam. İran inqilabından üç-dörd il sonra biz İran Televiziyasına getmişdik. Bizə demişdilər ki, Şeyx Kərimin azanı plastinkaya yazılıb, amma biz orda tapa bilmədik. Ondan sonra bizə dedilər ki, o vaxt Şarl De Qoll İsfahanda olanda nahar vaxtı azan səsi eşidir. Çox təsirlənir, soruşur ki, bu nədir, ona izah edirlər, o da babamın səsi yazılan plastinkalardan birini özü ilə aparıb. İndi gərək mənim yolum Fransaya düşəndə gedim onun ev muzeyinə orada maraqlanım. Bir dənə ümidimiz ora qalıb. Hə, deməyim odur ki, atam da İranda çox böyük məddah kimi tanınıb, ondan sonrakı bütün məddahlar onu özlərinə ustad biliblər. Zəminxarədə olan həmin azanı atam da çəkib.

- Atanızın işi nə idi? Elə namaz vaxtı gedib azan verib, gəlib evdə otururdu?

- Yox, atam məddah idi. Onun səsini bir dəfə yazmışdılar, azan vaxtı qoşurdular. Əlbəttə, bəzən məclisdə azan vaxtı çatanda durub azan da verərdi. Amma əsas məddah idi, imam məclislərinə gedərdi, bizi də o cür dolandırardı. Məhərrəmlikdə, imamların mövlud, vəfat günlərində məclislərə gedərdi. Əsas işi bu idi.

- Dolanışığınız necə idi?

- Yox, bizim ümumiyyətlə həyatımız orta olub. Nə varlı olmuşuq, nə kasıb olmuşuq, darlıq çəkməmişik.

- Məddahlıq peşəsi bizə bir az yad olduğu üçün belə ətraflı soruşuram.

- Bir məddahın yaşayışı orta olmalıdır. Eləsi var ki, zəngin həyat yaşamaq istəyir. Amma kimdə ki, mənim atamda olan imkan olsaydı, çox böyük pullara çatardı.

İnqilabı eləyənlər elə bizim nəsil idi

- Özünüz azan da çəkmisiniz. Nə əcəb atanızın yolunu getməmisiniz?

- Mən əvvəldən o yolda olmamışam. Bizdə belə bir düşüncə var ki, din adamı şadlığa, bayrama getməməlidir. Mən belə düşünmürəm.

- Bəs atanız eşidəndə müğənni olacaqsınız, etiraz etmədi? Elə ilk gündən razılaşdı? Baxmayın da, o boyda məddahın oğlu səhnəyə çıxıb mahnı oxuyur, nə deyərlər?

- Məddahlıq peşədir. Hər kəs atasının yolunu getməz. Etiqad məsələsi isə şəxsi məsələdir. Bizdə çox alimlər olub ki, uşaqları gedib dindən çıxıb. Mənim də uşaqlıqdan rəsmə və musiqiyə həvəsim çox olub. Özü də məktəbdə də yaxşı oxuyardım. Mənim rəhmətlik Davud əmim görürdü ki, mən rəsmə çox meyl edirəm, qoymazdı. Buna görə məni bir neçə dəfə döyüb ki, rəsmə baş qoşma, dərsini oxu. Axırda da gördü olmur, özü əlimdən tutub ustad yanına qoydu ki, rəssamlığı öyrənim. O vaxtdan musiqiyə də marağım var, bunun da dalınca getmişəm. Bir ailədə ki, hamının səsi ola, avazı ola, üstəlik musiqi ola, mən də gözümü açıb görmüşəm, əmim oxuyur, atam oxuyur, daha necə olmalıydı?

- Atanız səhnəyə çıxmağınıza heç etiraz etmədi, demədi, ay bala, bizə yaraşmaz?

- Düzü, əvvəl-əvvəl ailəmizdə bu məsələyə bir az həssas yanaşırdılar, baxma tanınmış dindar ailə idi, həm də orda-burda kimlərinsə “filankəsin oğluna bax da, getdi səhnəyə çıxdı” deməsindən ehtiyat edirdilər. Bu baxımdan etirazlar vardı. Lakin sonralar mənim oxumağımla, səhnəyə çıxmağımla barışdılar.

- Atanızgil evdə oxuyardılar?

- Bəzən görərdin nohəxanların məclisləri olardı. Özləri yığışıb hərə bir ağız oxuyardı. Həmən məclislərdə nohə də, muğam da oxuyardılar.

- Siz də mərsiyə demisiniz?

- Mən təxminən 17-18 yaşlarımda bir dəfə Məhərrəmlik boyu məsciddə mərsiyə oxumuşam.

- Siz 1960-cı il təvəllüdlüsünüz. İran İslam İnqilabı vaxtı da 18-19 yaşınız olardı, o prosesləri necə qarşıladınız?

- O inqilabı eləyənlər elə bizim nəsil idi, biz cavanlar idik. İnqilab oldu, hər şey dəyişdi. Mən ondan sonra Tehranda rəssamlıq institutuna daxil oldum. Ondan sonra bizdə “inqilabi-fərhəngi”, yəni “mədəni inqilab” baş verdi. “Mədəni inqilab” da ancaq universitetlərdə oldu və hakimiyyətlə yola gəlməyən bütün müəllim və tələbələri çölə tökdülər.

- İran-İraq müharibəsində də iştirak etmisiniz?

- Yox, iştirak etməmişəm, həmin vaxt Türkiyədə rəssamlıq üzrə təhsil alırdım.

Ayağa durub salondakı rəsm əsərlərini nəzərdən keçiririk.

- Sizin yaradıcılığında mənzərə işləri çoxdur.

- Əsərlərimdən ibarət dörd kitab çıxıb. Onların içində natürmortlar var, tanınmış şəxslərin portretləri var, mənzərələr çox işləmişəm, xüsusilə kənd həyatını çox işləmişəm. Mən Azərbaycanın təbiətini çox sevirəm və Ərdəbil ətrafında təbiət mənzərələrini çox işləmişəm.

Divardan asılmış nəhəng tablonu göstərirəm.

Mənim texnikamın İran rəssamlığı heç bir bağlılığı yoxdur

- Bura Ərdəbil tərəfdir?

- Yox, bu Kür çayıdır. Mingəçevirə qonaq aparmışdılar, bu mənzərəni orda görüb fotosunu çəkdim, sonra da bu əsəri yaratdım.

- Bura haradır? (Növbəti tablonun qarşısında dayanmışıq)

- O zirvəni görürsünüz? Savalandır. Bura Savalanın yaylaqlarıdır. Mən həm də alpinist olmuşam, Savalanı qarış-qarış gəzmişəm. Ona görə də Savalanın ətəyindən çox işlər işləmişəm. Mən bu səhnəni bir anlıq görmüşəm və sonra çəkmişəm. Bunlar isə mənim qızlarımdır. İki qızım var.

- Deyəsən qızınızın biri Azərbaycanda sənətşünas-kurator kimi fəaliyyət göstərir.

-Hə, biri sənətşünasdır, İtaliyada oxuyurlar.

- Siz buradan evlənmisiniz?

- Yox orda evlənmişəm. Qızımın biri orta məktəbi burada oxuyub.

- Sizin realist tablolarınız, xüsusən mənzərə janrında çəkdikləriniz başqalarının əsərlərindən, əsasən də Azərbaycan rəssamlarının əsərlərindən fərqlənir. Sizin əsərlərinizdə işığın təsviri fərqlidir. Adətən bu cür dümağ işıqdan Karavacco və Renessans dövrü rəssamları müqəddəslərin təsviri zamanı istifadə edərdilər. Real həyat belə işıqlı olmur, mən bunu nura bənzədərdim. Qəribədir ki, siz bu nuru gündəlik həyat təsvirlərinə proyeksiya edirsiniz.

- Tamamilə düz buyurursunuz. Mənim əsərlərimin əksəriyyətində dediyiniz o işıq var. Bunun dinlə əlaqəsi yoxdur, amma nurun əsərlərimdə olması görünür ki, yəqin ilahi bir nüansla əlaqəlidir. Mən Memar Sinan İncəsənət Universitetində oxuyanda Rembrandtın işlərini çox araşdırmışdım, həm texniki cəhətdən, həm də o rəngin alınması cəhətdən çox oxuyub öyrənmişəm. Siz dediyiniz o cür işığın alınması da asan başa gəlmir, yəni o rəngi qarışdırıb almaq özü bir bacarıqdır.

- Ona görə mən sizin əsərləri realizmə yox, mistik-magik realizmə aid edərdim.

- Tamamilə doğrudur. Çox dəqiq deyirsiniz. Onu da yaratmasanız olmaz. Axı gördüyünə bir az duz qatmalısan.

- Bu İran rəssamlığının xüsusiyyətidir, sizə də keçib?

- Əlbəttə, bu mənim texnikam deyil, Avropa rəssamlıq məktəbindən götürmüşəm, amma yox, İran rəssamlığı ilə heç bir bağlılığı yoxdur.

- Əgər Azərbaycanla İran rəssamlığını müqayisə eləyəsi olsaq, üstünlüyü kimə verərdiniz?

- Mənim belə bir müqayisə aparmaq fikrim yoxdur, amma bunu qəbul etmək lazımdır ki, İranda sənət səviyyəsi çox yuxarıdır, heç nə Azərbaycan, nə Türkiyə, nə də başqa bir ölkə ilə müqayisə ediləsidir. Düzdür, Azərbaycanda bəzi sahələr çox inkişaf edib, bəlkə İrandan da qabağa gedib, məsələn, heykəltəraşlıq. Çünki İranda müəyyən səbəblərə görə, heykəltəraşlıq o cür inkişaf edə bilməyib. Və ya Azərbaycanda musiqi çox yüksəkdir.

- Siz klassik musiqini nəzərdə tutursunuz, yoxsa muğamı?

- İkisini də nəzərdə tuturam. Azərbaycanda musiqi İran səviyyəsindədir. Teatr Azərbaycanda pis deyil. Azərbaycanda müəyyən zamanlarda böyük işlər görülüb. Məsələn, rəssamlıqda Böyükağa Mirzəzadəni götürək, Tahir Salahov, başqalarını götürək, gözəl rəssamlardır, amma onlar daha qurtardı, onlardan sonra gələn nəsil yoxdur.

Bayağı musiqi baş alıb gedib

- İranda o səviyyədə rəssamlar var?

- Mənim indi bu cür danışmağım düzgün çıxmaz, amma var, İranda da o səviyyədə, bəzən onlardan da güclü rəssamlar var. İranda güclü rəssamlıq ənənəsi var. Hətta qadağalara baxmayaraq, orda teatr, kino, rəssamlıq, ədəbiyyat, musiqi öz işini görüb. Düzdür, siz orda televiziyada adi bir saz da görə bilməzsiniz, amma musiqi öz işini görüb. Amma təəssüflər olsun ki, müəyyən zamandan sonra burda o cür musiqi əsərləri yazılmır. Tofiq Quliyevin yerini tutanımız var? Hələ Üzeyir Hacıbəylini, Qara Qarayevi, Cahangir Cahangirovu, Fikrət Əmirovu, başqalarını demirəm. Onların yerini tutan var? Yoxdur? Siz indi buranın vəziyyətini görürsünüz. Bayağı musiqi baş alıb gedib. Halbuki əvvəllər Azərbaycanda böyük-böyük insanlar olub, böyük-böyük əsərlər yazılıb, onlara da baxırsan, indi yaranana musiqilərə də baxırsan, dəhşətə gəlirsən.

- Vədud bəy, son zamanlar televiziyalarla bağlı qadağalar çıxıb, bilirsiniz, bayağı musiqi ifaçıları efirə buraxılmır. Amma bunu deyə-deyə yadıma düşdü ki, sizi də uzun illərdir efirdə görməmişəm.

- Getmirəm.

- Siz həm də Azərbaycanın musiqiçisiniz.

- Bəli-bəli.

- Çağırmırlar?

- Qabaq çox çağırırdılar, gördülər getmirəm, daha adımı tutmadılar. İndi də arabir çağırırlar, yenə getmirəm.

- Niyə getmirsiniz?

- Səviyyə aşağıdır. Birincisi Azərbaycanda pis ənənə yaranıb. Efirə çıxan gərək pul verə.

- İranda efirə çıxanda pul vermirlər?

- Yox. Proqram var, 500 verirsən, proqram var, 1000 verirsən. Özünüz məndən yaxşı bilirsiniz. Müğənni efirə çıxanda nə üçün bunu verir, çünki verilişdən sonra toya gedəcək, o pulu da qazanacaq. Maya yatırır da, efirə çıxır, tanınır, sabah toylara gedir. Bununla işim yox. Bəzən Muğam Mərkəzində, ya hardasa yubiley tədbirləri olur, bu cür yerlərə gedirəm, oxuyuram, bəlkə bir hədiyyəm də olur. Yəni tədbirlərdə, konsertlərdə iştirak edirəm.

- Çoxdandır solo konsertiniz də olmur.

- Solo konsertim 2003-cü ildə Filarmoniyada olub.

- Nə əcəb yenə konsert vermirsiniz?

- Konsert vermək üçün gərək gündəmdə olasan, efirə çıxasan, tanınasan, konsertinə də gələn ola.

- Bəs axırıncı dəfə harada konsert vermisiniz, İranda?

- İranda, bəli. İki-üç bil bundan qabaq. Bilirsiniz, İranda nə qədər konsertlərim olub?

Toydan toya qaçsam, Vədud Müəzzin olmaram

- İranda siz yalnız muğam ifaçısı kimi tanınırsınız?

- Tək muğam deyil, düzdür, orada hər dəfə muğam müsabiqələrində məni münsif kimi çağırırlar. Amma repertuarımda klassik musiqi, aşıq musiqisi də, lirik mahnı da, muğam da var. Mənim ən azından 25 albomum var. Bu az deyil.

- Azərbaycanda belə böyük bazar yoxdur deyə, fəaliyyətinizi genişləndirmirsiniz?

- Ay sağ ol, sağlam mühit yoxdur. Yoxsa mən də çıxıb ağzıma gələni oxuyaram, bu toydan o toya qaçaram. Lakin onda Vədud Müəzzin olmaram. Yeri gəlmişkən, Nəsimi Festivalında Şamaxıda yaddaqalan çıxışım olmuşdu.

- Deməli, dövlət sizi konsertlərə dəvət edir.

- Bəli, edir.

- Amma ümumi musiqi mühitinə qoşulmursunuz.

- Bəli. Düzdür, mənim əksər musiqiçi ilə münasibətim var. Amma dediyim o sağlam mühit yoxdur.

Azərbaycan nümunəvi ölkələrdən biridir

- Siz çox ölkələr gəzmisiniz. Sağlam mühit bircə bizdə yoxdur? İranda, Türkiyədə var?

- Bilirsiniz, Azərbaycan kiçik ölkədir. Mədəniyyətin böyük əksəriyyəti də Bakıda təmərküzləşib. Hamı burdadır. Başqa variant da yoxdur. İranda, Türkiyədə demirəm ki, qeyri-sağlamlıq yoxdur, onlarda da var, amma onlarda seçimlər də çoxdur, bu olmadı, o var, o olmadı, başqası var. Burda isə seçim, bir, ya iki olur. Burda elə gözəl, elə səviyyəli musiqiçilər tanıyıram, evində oturub, çünki toya getmir, hansısa verilişə çıxmır. Çıxmaz da. Gördüyü işin zəhmətini çəkib, təhsilini alıb. Çünki adını qoruyur. Həmən adam özünü o yerə qoymaz.

- Mən gözləyirdim deyəsiniz İran musiqisi daha güclüdür, siz əksini dediniz.

- Bilirsiniz, burada bir məsələ var. Azərbaycanda Sovet dönəmində musiqiyə ciddi diqqət yetirilirdi. O zaman Azərbaycan musiqisi çox güclü inkişaf yoluna qədər qoymuşdu, indiyə kimi onun çörəyini yeyirik. Amma bu o mənaya gəlmir ki, İranda musiqi zəifdir. İranın çox böyük musiqisi var. Mən İran deyəndə coğrafiyanı nəzərdə tuturam. Odur ki, müqayisə bir az düzgün olmaz. Amma orda müəyyən qadağalara, məhdudiyyətlərə görə, çox şey dəyişdi. İnqilabdan ən azı 5 il əvvəl İran musiqisi örnək idi, adicə türklər var ha, İran musiqisindən ötrü sinov gedirdilər, özlərini oxşadırdılar. Hər sahədə o cür idi. Amma inqilab gəldi, sildi-süpürdü, ondan sonra hər şey dəyişdi.

- Mən bilmək istərdim Azərbaycan – bura sizə nə verib?

- Birincisi hüzur verib. Hüzur deyəndə sakitliyi, əmin-amanlığı nəzərdə tuturam. Mən dünyanın çox yerində olmuşam, çox yerində yaşamışam, amma deyə bilərəm ki, Azərbaycan nümunəvi ölkələrdən biridir. Bunu hər yerdə tapmaq olmaz. Bunun qədrini bilmək lazımdır. Bu böyük nemətdir. İnqilabdan qabaqkı dövr bizə indi röya kimi gəlir. İnsan olduğu zamanın heç vaxt qədrini bilmir və dəyərini də dərk edə bilmir. Sonra uşaqlarımın təhsili. Çünki orda uşaqlar sənətlə əlaqədar təhsil almaq istəyirdilər, amma müəyyən qədər problemlər vardı, mən gördüm bura bizim üçün uyğundur. Çünki sənət sahəsində azadlıq çox önəmlidir, orada sıxılacaqdılar. Mən Amerikaya da, Avropaya da, Türkiyəyə də gedə bilərdim. Amma buranı seçdim, çünki buranı özüm bilirəm, o taylı, bu taylı biz birik. Və bura mənə çox-çox əlverişli idi. Yollar açıq olanda səhər yeməyini burda, günortamı Ərdəbildə yeyirdim. Düzdür, özüm üçün də fikirlərim vardı, amma alınmadı, eybi yox. Mən fikirləşirdim ki, burada çox işlər görə bilərəm, 40-45 ilin təcrübəsini burada bölüşə bilərəm, pedaqoji fəaliyyət göstərə bilərəm, ancaq təəssüf ki, onu alındıra bilmədim. Mənim Təbrizdə, İranda vorkşoplarım, ustad dərslərim olur. Təbrizdəki son vorkşopumda 400 adam vardı. Yəni deməyim odur ki, burda arzum baş tutmadı.

Heykəltəraşlıqla bağlı buranın mənim boynumda haqqı var

- Burda niyə musiqi, rəssamlıq, heykəltəraşlıq sahəsinə girə bilmədiniz?

- Musiqini izah elədim, digərləri ilə bağlı isə danışmaq istəmirəm, sadəcə onu deyim ki, burada o sahələr konkret adamların nəzarətindədir (gülür).

- Mənim sualım o idi ki, Azərbaycan sizə musiqiçi kimi nə verib, rəssam kimi nə verib, heykəltəraş kimi nə verib?

- Heykəltəraşlıqla bağlı buranın mənim boynumda haqqı var. Mən burda heykəltəraşlıqla bağlı çox şey öyrənmişəm. Mən gəlmişəm burda işləmişəm, sexlərdə olmuşam, sonra qayıtmışam İrana, orada sex yaratmışam. Ərdəbildə Şah İsmayılın nəhəng heykəli mənim işimdir. Şeyx Səfinin heykəli mənim işimdir. Şəhriyarın Təbrizdəki heykəli mənim işimdir.

- Dövlət sifarişi ilə düzəltmisiniz?

- Bəli. Mən orda çoxlu heykəl işləmişəm.

- Yəni bunları Azərbaycanda öyrənmisiniz?

- Bəli, çox şeyi burda öyrənmişəm. Azərbaycan da düzdür, rus məktəbindən götürüb, amma olsun. Dediyim kimi mən heykəltəraşlığı öyrənməkdə bura borcluyam.

Uşaqlıqdan Azərbaycan musiqisi ilə böyümüşük

- Rəsmə görə bura borclu deyilsiniz?

- Yox.

- Bəs musiqi sizə nə verib?

- Bilirsiniz, mən Ağaxan Abdullayevin tələbəsi olmuşam. Düzdür, mən 14 il İran muğamlarını öyrənmişəm, həm tarını, həm setarını çalmışam, həm də xanəndə kimi oxumuşam. Ustad Nasehpur müəllimim olub. Amma bu İran muğamları idi. Bizsə uşaqlıqdan Azərbaycan musiqisi ilə böyümüşük. Bazar günləri saat birdə radio dalğalarına narkomanlar kimi qulaq asardıq. Harda olsaq özümüzü evə çatdırardıq ki, qulaq asaq.

- İnqilabdan qabaq?

- Mən sizə hələ uşaqlıqdan danışıram. Muğamları, təsnifləri öyrənirdik, dinlədiyimiz səsləri yazırdıq. Sonra mənim aşıq musiqisinə marağım olub, onu araşdırıb öyrənmişəm, saz çalmağı öyrənmişəm, amma heç vaxt özümə aşıq deməmişəm. Belə. Elə hey deyirdim ki, Azərbaycan muğamını öyrənim. Nə vaxta kimi radio dalğaları ilə musiqi öyrənəcəkdik? Ustad fərqlidir axı, ondan öyrənmək əsasdır. Bunun arzusunda olmuşam həmişə. Sonra Ağaxan Abdullayev rəhmətliyin Hacıbaba Hüseynovun yubileyində çıxışı oldu. O ifa İranda çox yayıldı. Mən də onu çox sevirdim. Nə isə bir müddət sonra bir şərait yarandı, burdan böyük bir dəstə Almaniyanın Hamburq şəhərinə qastrola gedirdi. Qarmon ustası Rəhman Əsədullahi də mənim dostumdur, o mənə bu barədə xəbər elədi, dedi Ağaxan rəhmətlik, Mələkxanım Əyyubova, Könül Xasıyeva, Nəsibə Zeynalova, Aşıq Ədalət və başqaları Hamburqa qastrola gediblər. Dedi, gör özünü çatdıra bilsən, get, gör. Onda da yollar bağlı idi. Bizdə də müharibə gedirdi, xaricə buraxmırdılar. Mən nə isə vizanı aldım.

- Getdiniz Hamburqa.

- Getdim Hamburqa.

- Bunları görməyə.

- Sırf bunları görməyə. Bir-iki ay bunlarla gecəm-gündüzüm keçdi. Bizim Ağaxan Abdullayevlə tanışlığımız belə başladı. Sonra ailəvi dost olduq. Mən Azərbaycanda klassik formada muğam öyrənməyimi Ağaxana borcluyam. Düzdür, o birilərdən çox şey öyrənmişəm, amma mənim əsas müəllimim Ağaxan Abdullayev olub.

- Bizdə əsasən, Alim Qasımov fərqlidir, onun sənətini necə qiymətləndirirsiniz?

- O da sənətkardır, özünə görə işi var. Bir nəfərdən hamının xoşu gəlməli deyil, sənət aləmində belə şey yoxdur. Hər gülün bir ətri var. Bir sənətkardan bəzilərinin xoşu gələ bilər, bəzilərinin isə yox.

Alimin “Şirvan şikəstəsi” onun sənətini tanımaq üçün bəs edir

- Sizin xoşunuz gəlir?

- Müəyyən işlərindən xoşum gəlir, müəyyən işlərini sevməyə bilərəm. Mənim özümün də o qədər işim var, hamısını bəyənmirlər.

- Alim Qasımovun səhnə performansı bir az İran stilinə oxşayır. Sizə bu baxımdan doğma olar, onun üçün soruşdum. Orası da var ki, onun elədiyi bizim üçün yenidir, sizin üçün yox.

- Biz orda dərviş musiqisinin, nohələrin, sufi musiqisinin içində böyümüşük, necə deyərlər, cikini də-bikini də bilirik. Əlbəttə, o şeylər bizə orijinal gəlmir, amma Alim müəllim mənim yaxın dostumdur. Mən onun səsinə, sənətinə valehəm. Alim bəzi işlər görüb ki, elə o işi bəs edər ki, dünya durduqca yaşasın. Alim bir dənə “Şirvan şikəstəsi” oxuyub, onun sənətini tanımaq üçün bəs edir. Sənət aləmi həmişə yenilik istəyir. Bu yenilik də həmişə tam yerinə oturmaya bilər. Təəssüflər olsun ki, sənətdə on nəfər gəlir, bir-birini təkrar edir, amma bir nəfər gəlir tamam fərqli olur. Sənin marağın da o bir nəfərə olur. Bizim muğamlarımız da son illərə qədər demək olar təkrar üzərində qurulub, həmən rəng çalınır, eyni dəramət gəlir. Oxuyanlar bəzən görürsən heç qəzəli də dəyişmirlər. Bəs bu nə qədər təkrarlana bilər? Ona görə yenilik lazımdır. İranda bax belədir. Heç kəs heç kəsi təkrar eləmir. Mənim yadıma gəlir, şah zamanından belədir. Burada belə deyil. Burda Ağaxan müəllim bir dənə şey oxuyurdu, görürsən hamı onu təkrar edirdi. Alim Qasımov var, əlasını da yaradıb, sən get özünə başqa bir yol seç. Özünə bir cığır aç, öz sözünü olsun.

- Bizim muğam oxuyanlar bir-birinə bənzəyir.

- Yenilik yaratmaq istəmirlər. Mən özüm də dayanmışam ki, muğama biri toxunmasın. Amma onun da tərəfindəyəm ki, yenilik mütləq lazımdır. Yoxsa inkişaf olmaz. İndi dünyada tələbat başqadır, onunla ayaqlaşmaq lazımdır. Mən yüz il əvvəlin geyimini geyib küçəyə çıxsam, nə deyərlər? Yəni deməyim odur ki, gənclərin zövqünü nəzərə almaq, yenilənmək lazımdır. Sadəcə böyük, başbilən insanlar buna düzgün yol açmalıdır ki, musiqimiz bayağılığa getməsin. Azərbaycan musiqisi böyükdür, onda nə cür yenilik istəsən edə bilərsən, çünki Azərbaycan musiqisinin potensialı buna imkan verir. Ən pisini də çıxara bilərsən, necə ki, indi yeri-göyü götürüb, yaxşısını da. Bu kimin işidir? Musiqiçilərin, sənətşünasların, bəstəkarların, şairlərin, eləcə də medianın, radionun, televiziyanın üzərinə böyük yük düşür.

- Bəs bugünkü muğam oxuyan cavanların içində kimləri qəbul edirsiniz?

- (Bir az susur) deyə bilərəm heç birini. Məni qane etmirlər. Yaxşı oxuyandırlar. Texniki baxımdan gözəl işlər görürlər. Sadəcə mənim ürəyimcə olmur.

- Deməli, bizdə muğam sənəti geri gedib?

- Yox, texniki baxımdan Azərbaycanda muğam çox irəli gedib. Gözəl işlər görüblər. Amma nəsə bir boşluq var, nəsə çatmır, bax bunu izah edə bilmirəm. Mənə Yaqub Məmmədovun, Ağababa Novruzovun, Mütəllib Mütəllimovun yerini vermir.

- İranda da yəqin belə səslər çox olub.

- Bəli, çox olub.

Şəcərian Azərbaycan musiqisinə böyük hörmət və ehtiramla yanaşırdı

- Bir şəkliniz var. Sizsiniz, Şəcəriandır (İranlı muğam ustası Məhəmməd Rza Şəcərian-M.A.), Hacıbaba Hüseynovdur, Habil Əliyevdir. Onun tarixçəsini danışa bilərsiniz?

- Təxminən 30 il əvvəl idi. Bir gün eşitdik ki, Habil müəllim İrana gəlib. Mən də onda Tehranda yaşayırdım. Ay Allah belə şey olar? Sevincimizdən yerə-göyə sığmırdıq. Getdik onunla görüşdük, tanış olduq. Beləcə tanışlığımız başlandı. Mən beş ay, altı ay gecə-gündüz Habil Əliyevlə olmuşam. Orda Habil müəllimi görən hər kəs xahiş edirdi ki, özü ilə Hacıbaba Hüseynovu, Arif Babayevi, başqalarını da gətirsin. Nə qədər onların səsini radiodan eşidəcəyik? O da deyirdi ki, ay balam, mən təşkilatçı deyiləm.

Doğrusu, bir neçə ay sonra gördük, Habil müəllim özü ilə Hacıbaba Hüseynovu da gətirdi. Tehranda, başqa şəhərlərdə konsertlər verdilər. Onlara bir yer vermişdilər, orda qalırdılar. Habilin birinci gəlməyində də rəhmətlik Şəcərian evinə dəvət etmişdi. Şəcərian da sənətindən əlavə böyük şəxsiyyət idi. Biz gedib onun evində qonaq olanda çox gözəl məclis keçmişdi, səhərə kimi oxumuşduq, danışıb-gülmüşdük. Növbəti dəfə ki, Hacıbaba da gələndə Şəcərian bir gün Habilgilin Tehranda qaldıqları evə təşrif gətirdi. Onda da yaxşı bir görüş keçdi. Bu şəkli həmən gün çəkdirmişik.

- Siz həm o tərəfin sənətini bilirsiniz, həm də bu tərəfin, İranda muğam sənətinin hansı mərtəbədə olması da hamıya məlumdur. Mənə maraqlıdır, oranın Şəcərian kimi sənətçiləri bizim musiqiçiləri - istər Hacıbaba olsun, istər Ağaxan olsun, başqası olsun, necə qəbul edirdilər?

- Mən İranda da sənət mühitinin içində olmuş adam kimi deyə bilərəm ki, orada bizim sənətçiləri çox-çox sevirdilər və hörmət bəsləyirdilər. Şəcərian kimi böyük zirvədə olan bir xanəndə Azərbaycan musiqisinə böyük hörmət və ehtiramla yanaşırdı. O özü də çox təvazökar adam idi. Mənim atam Səlim də o cür idi. Atam həmişə zirvədə qaldı, amma bununla belə təvazökarlığını da qorudu, həmişə məclislərdə birinci gənclərə yer verdi, özündən zəif sənətkarlara heç vaxt yuxarıdan aşağı baxmadı. Yoxsa onun səsinin qabağında hansı məddah dayana bilərdi? Ümumiyyətlə orda buranın sənətçilərinə çox müsbət yanaşırdılar.

- Onun oğlu Humayun Şəcərianla da tanışsınız?

- Bəli tanışam, xətir-hörmətimiz var. Gözəl səsi var, gözəl də işlər görür. O səsi ilə bütün cavanları özünə məftun edib, bayağı musiqi də oxumur, əksinə lap çətin musiqilər oxuyur, muğamın başına bir oyun açır, gəl görəsən. Burda o işləri görən yoxdur. Halbuki burda gör neçənci ildə Üzeyir Hacıbəyli kimi adamlar olub. Burda musiqinin kökünə baxın. O vaxt burada nə bəstəkarlar olub! Allaha and olsun, bəzi işləri indi eşidirəm, dəhşətə gəlirəm, bu şeylər o vaxt yazılıb? Necə gözəl işlərdir! Amma bu gün baxırsan, onların heç biri yoxdur. O cür ənənəmizin kökünü niyə belə qurudurlar? Mən buna yanıram və təəssüf edirəm.

Foto - İlkin Nəbiyev ©️ APA GROUP